We gebruiken DEET om muggen op afstand te houden. Nieuw onderzoek suggereert nu dat muggen kunnen leren om de geur van de spray juist te associëren met eten.

Met de komst van het zomerse weer zoemen de muggen weer om je heen, op zoek naar warm bloed. Tijd om de DEET-spray weer tevoorschijn te halen. Maar plan het spuiten wel goed, want anders werkt het spul juist averechts: dan komen de stekers massaal op jou af, omdat ze hebben geleerd dat er een maaltijd wacht. Dat blijkt althans uit experimenten van onderzoekers van Virginia Tech en de Universiteit van Tours, beschreven in het vakblad Journal of Experimental Biology.

Lees ook:

• Zomerse wijsheden: citronellakaars schrikt muggen af
• Sommige virussen laten je lekker ruiken voor muggen
• ‘Muggen komen ook op bepaalde kleuren af’

Chemisch schild?

Je denkt misschien dat insectenspray met DEET een chemisch schild vormt dat altijd werkt. Maar onderzoekers ontdekten al in 2010 dat sommige muggen een genetische mutatie hebben waardoor de sensoren op hun antennes DEET simpelweg niet kunnen waarnemen. Die kunnen je dus zonder probleem dwars door de afweer-geur heen prikken.

Ook komt het voor dat de geurreceptoren van muggen dermate ‘overladen’ worden door de geur van DEET dat ze tijdelijk ‘moe’ raken – vergelijkbaar met hoe wij een sterke parfumgeur na een tijd niet meer ruiken. Dan werkt de spray ook niet meer.

Pavloviaanse muggen

Het nieuwe onderzoek gaat echter niet over genetica of over vermoeide antennes, maar over de hersenen van de muggen. Die lijken namelijk de betekenis van de DEET-geur te kunnen herschrijven. Ze kunnen leren dat DEET eten oplevert.

Daar kwamen de onderzoekers, onder leiding van Clément Vinauger en Claudio Lazzari, achter door gelekoortsmuggen (Aedes aegypti) in het lab te trainen op een manier die doet denken aan de beroemde experimenten van Ivan Pavlov. Eind negentiende eeuw leerde Pavlov honden dat het tikkende geluid van een metronoom betekende dat ze eten kregen. Vervolgens begonnen de honden al te kwijlen op het moment dat ze een metronoom hoorde, ook al was er nog geen eten. Dit fenomeen kwam bekend te staan als Pavloviaanse conditionering.

Verwoede prikpogingen

Muggen kunnen zo ook geconditioneerd worden, blijkt uit het onderzoek. De wetenschappers plaatsten muggen in de buurt van een warme zak bloed, maar de zak was net ter ver weg om erin te kunnen prikken. Pas wanneer de onderzoekers de zak dichterbij brachten, begonnen ze enthousiast te steken en mochten ze 20 seconden drinken.

Maar tijdens de laatste 10 seconden van hun eetmomentje spoten de onderzoekers de geur van DEET in hun kooi. Ze herhaalden dit hele tafereel drie keer. Daarna spoten ze de DEET-geur in de kooi, maar brachten ze de zak bloed niet binnen prikafstand. Toch deden de insecten verwoede pogingen om te steken.

Aangetrokken door DEET

Daarna kwam pas de echte proef op de som. Want onderzoeker Ayelén Nally stak haar handen uit naar de muggen, waarvan één was behandeld met DEET en de ander niet. Wat bleek? De muggen probeerden massaal te prikken in de hand met de ‘afweergeur’. Hetzelfde experiment werd herhaald met suiker als maaltijd, met hetzelfde resultaat.

DEET werkte dus ineens niet meer afwerend, maar trok juist muggen aan. De insecten bleken te hebben geleerd de geur te associëren met een beloning: warm bloed of suiker.

Levens redden

“De veronderstelling was altijd dat insectenspray werkt door hun chemie: het ruikt slecht waardoor muggen vluchten óf het maskeert onze lichaamsgeur”, vertelt Vinauger in een persbericht. “Maar wij laten hier zien dat het muggenbrein daadwerkelijk opnieuw geprorgrammeerd kan worden in reactie op een ervaring.”

De ontdekking betekent volgens hem overigens niet dat we de insectenspray niet meer moeten gebruiken. DEET is nog steeds het effectiefste middel tegen muggen. Zeker in landen waar de gelekoortsmug volop voorkomt (en dodelijke ziektes als gele koorts, dengue, zika en chikungunya verspreidt) kan dit chemische goedje levens redden.

Timing is alles

Wel is het volgens de onderzoekers goed om op de timing en concentratie van DEET te letten. Spray het goedje niet één keer op maar meerdere keren gedurende de periode dat je beschermd wilt zijn, zodat de concentratie nooit laag genoeg kan worden om de muggen toch nog kans te geven om te prikken (en vervolgens te leren dat er wat te halen valt bij mensen die naar DEET ruiken).

Bronnen: Journal of Experimental Biology, Virginia Tech via EurekAlert!, The company of biologists via EurekAlert!

Beeld: galitskaya/Getty Images