Ruim 60 jaar geleden ontstond voor de kust van IJsland een eiland van vulkanisch gesteente, dat langzaam maar zeker begroeid raakte, dankzij zaadjes die kwamen aanspoelen of -waaien. Voor wetenschappers een unieke kans om te bestuderen hoe de natuur zich zonder invloeden van de mens opbouwt.

14 november 1963. In de vroege ochtend vaart de vissersboot Ísleifur II enkele kilometers voor de zuidkust van IJsland. Plotseling ziet een van de bemanningsleden in de verte donkere rookwolken opdoemen. De kapitein vermoedt dat het een schip is dat in brand staat. Hij zoekt contact met de kustwacht, maar die blijkt geen enkele noodoproep te hebben ontvangen. De bemanning besluit eropaf te varen. Ze zien grote explosies die de rook vergezellen en dan weten ze wat er aan de hand is: een onderzeese vulkaan barst uit.

Kort nadat de vissers er melding van maken, reizen geologen af naar de locatie om de uitbarsting te volgen. Al binnen drie uur na de eerste observatie is de rookwolk 3500 meter hoog en om drie uur ’s middags bereikt die een hoogte van 6000 meter. Daarna blijft de vulkaan drieënhalf jaar lang bijna onafgebroken sputteren.

Lees ook:

• Mieren zetten CO2 om in een stenen pantser – wat kunnen wij daarvan leren?
• Waarom leven er niet meer giraffen en olifanten in West-Afrika?

Levend laboratorium

Al snel vormt het uitgespuwde materiaal een nieuw eiland, dat na afloop van de uitbarsting in juni 1967 een oppervlakte van 2,7 vierkante kilometer heeft en op zijn hoogste punt 174 meter boven het water uitsteekt. Nog tijdens de uitbarsting, in 1965, geeft de IJslandse regering het eiland een beschermde status: niemand mag aan land komen, behalve een handjevol wetenschappers per jaar.

Hierdoor is het eiland, Surtsey genoemd, een levend laboratorium, waar onderzoekers kunnen bestuderen hoe een vulkanisch eiland wordt gevormd en hoe het leven daarop zich zonder menselijke in vloeden vanaf nul opbouwt. Dit is uniek; andere vulkanische eilanden die recentelijk zijn gevormd genieten niet zo’n beschermde status of liggen op een haast onbereikbare plek in de oceaan, waardoor ze moeilijk te bestuderen zijn. Wat hebben we inmiddels geleerd van Surtsey?

Je leest het in het volledige artikel in KIJK editie 3 van 2026.

Bestel KIJK 3-2026 in onze webshop, met gratis verzending binnen Nederland.