14 januari 2026 17:00
In de data die de James Webb-telescoop verzamelde op verschillende missies, hebben onderzoekers raadselachtige rode stippen gevonden. Beeld: NASA/ESA.
Een paar jaar geleden hebben astronomen met de James Webb-telescoop raadselachtige rode stippen ontdekt in het heelal. Weten we nu eindelijk wat deze stippen zijn?
Ze doen een beetje denken aan piepkleine roestplekjes op de motorkap van je auto: de little red dots op de deepsky-foto’s van de James Webb-ruimtetelescoop. Het gaat om raadselachtige, puntvormige objecten op kolossale afstanden in het heelal, die met de Hubble-ruimtetelescoop (de voorloper van Webb) nauwelijks te zien waren. Ze meten hooguit een paar honderd lichtjaar in diameter, en niemand weet precies wat het zijn.
Maar een internationaal team van astrofysici komt nu met een mogelijke verklaring op de proppen. Ze pronken daarmee zelfs op de cover van het gerenommeerde wetenschappelijke tijdschrift Nature.
Lees ook:
De eerste little red dots (LRD’s) werden in 2022 gevonden door astronomen die op de Webb-foto’s op zoek waren naar verre sterrenstelsels. Een gesuggereerde verklaring is dat het hier gaat om een soort ‘oerstelseltjes’, met een actief zwart gat in het centrum. Het waargenomen licht zou dan afkomstig zijn van extreem heet gas dat op kleine afstand rond dat zwarte gat draait. Maar de opvallend rode kleur is dan moeilijk te verklaren: heet gas zendt juist veel ultraviolet licht uit. Bovendien produceren actieve zwarte gaten röntgen- en radiostraling, wat bij de LRD’s bijna niet is gemeten.
Een alternatieve verklaring is dat het juist kleine sterrenstelsels op leeftijd zijn. In een oud sterrenstelsel zijn de hete, blauwe sterren, die maar een korte levensduur hebben, al geëxplodeerd als supernova en blijven er alleen relatief koele, rode sterren over, die veel langer leven. Maar daar zou je er dan wel héél veel van nodig hebben om de waargenomen helderheid te kunnen verklaren.
Kortom: beide theorieën kunnen de LRD’s niet goed verklaren.
Het team van astrofysici heeft het lichtspectrum van twaalf LRD’s geanalyseerd en denkt nu wel een waterdichte verklaring te hebben voor de mysterieuze objecten. “De LRD’s zijn jonge zwarte gaten die schuilgaan in een cocon van gas met een hoge dichtheid”, zegt Darach Watson, een van de onderzoekers. “Ze slokken dit gas op om te groeien en dat proces genereert enorm veel hitte en licht.”
Dat licht reist vervolgens door de gaswolk en botst op veel elektronen. Het licht wordt hierdoor verstrooid, wat ervoor zorgt dat het niet altijd ‘ontsnapt’ uit de gascocon. Blauw licht heeft hier meer last van dan rood licht, wat verklaart waarom de LRD’s er voor de James Webb-telescoop rood uitzien. Deze theorie verklaart ook waarom Webb amper röntgen- en radiostraling heeft gedetecteerd: deze worden voor een groot deel tegengehouden door de compacte gaswolk.
Schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief en ontvang elke donderdag het interessantste nieuws uit de wereld van wetenschap en technologie in jouw inbox.
De nieuwe verklaring lost ook een ander probleem met de oorspronkelijke zwarte-gaten-theorie op. Volgens eerdere analyses zouden de zwarte gaten namelijk ongekend veel massa hebben. En dat was opmerkelijk, want de LRD’s stammen juist uit een periode waarin het heelal nog piepjong was (enkele honderden miljoenen jaren). Dat riep de vraag op hoe het kan dat ze zo vlak na de oerknal al zó veel massa hadden. Volgens deze nieuwe studie lijken de zwarte gaten door de cocon van gas honderd keer groter dan ze daadwerkelijk zijn. Hun opnieuw berekende massa rijmt wel met de jonge leeftijd van het heelal.
De onderzoekers zeggen dat deze ontdekking nieuw licht werpt op de vroege ontwikkeling van zwarte gaten. Watson: “We hebben de jonge zwarte gaten vastgelegd in het midden van hun groeispurt, in een stadium dat we nog niet eerder hebben waargenomen. De compacte cocon van gas om hen heen voorziet hen van de brandstof die ze nodig hebben om zeer snel te groeien.”
Anna de Graaff, astrofysicus bij het Center for Astrophysics, publiceerde onlangs ook een wetenschappelijk artikel over de ware aard van de mysterieuze rode stippen. Hoewel zij een compleet andere methode gebruikte, kwam ze op een zeer vergelijkbare conclusie uit. De Graaff: “Het lijkt erop dat we een nieuw fenomeen zien, namelijk zwarte gaten die zijn omring door een dikke laag gas.” Volgens de Nederlandse astrofysicus hebben deze zwarte gaten ook nog eens grote gelijkenissen met sterren zoals onze zon (en natuurlijk ook belangrijke verschillen). Ze noemt ze daarom ‘zwartegatsterren’.
Volgens De Graaff is er nog een hoop te onderzoeken voordat we kunnen zeggen dat het mysterie van de LRD’s is opgelost. “Het is bijvoorbeeld nog totaal onduidelijk hoe deze zwartegatsterren kunnen ontstaan, waarom we ze nauwelijks vinden in het nabije heelal, en of/hoe ze uiteindelijk uitgroeien tot de superzware zwarte gaten die we zien in het heelal.”
Bronnen: Nature, University of Copenhagen via EurekAlert!
Duik in de wereld van wetenschap, technologie en ruimtevaart met KIJK! Ontdek de meest fascinerende achtergronden, baanbrekende ontwikkelingen en de spannendste verhalen uit de ruimte.
Wil jij niets missen én profiteren van een scherpe aanbieding? Word nu lid van KIJK en lees meer voor minder!
