Een ovale steen met strepen erop in de collectie van Het Romeins Museum in Heerlen blijkt een oud bordspel te zijn. AI ontdekte de spelregels.
Ergens aan het eind van de negentiende eeuw of het begin van de twintigste eeuw is er in Heerlen een ovale kalksteen gevonden waarin een aantal strepen zijn gekerfd. Het gaat om een rechthoek met daarbinnen vier schuine lijnen en één rechte lijn. Het was toen onduidelijk wat daar de bedoeling van was, maar het was wel duidelijk dat de steen uit de Romeinse tijd kwam. Hij werd opgenomen in de collectie van Het Romeins Museum.
In Heerlen zijn meerdere Romeinse vondsten gedaan. De Romeinen stichtten hier rond het begin van de christelijke jaartelling een nederzetting genaamd Coriovallum. De gevonden steen, 21 bij 14,5 centimeter groot, is meegenomen uit een Franse kalksteengroeve en is minstens 1550 jaar oud.
Lees ook:
Gebruikssporen
Een paar jaar terug herontdekte Walter Crist, archeoloog bij de Universiteit Leiden, de steen in de collectie van het museum. Crist is gespecialiseerd in oude spellen en was meteen geïntrigeerd. “Het uiterlijk van de steen deed erg denken aan een spel, maar ik herkende het patroon niet van andere oude spellen die ik ken”, vertelt hij in een persbericht. Op de lijnen zag hij bovendien slijtage, precies op de plek waar je een pion zou schuiven.
Om meer zicht te krijgen op het gebruik van de steen, maakte Luk van Goor van restauratieatelier Restaura in Heerlen zeer gedetailleerde 3D-scans. “Die scans maken de sporen op de steen goed zichtbaar. Sommige ervan zijn een fractie van een millimeter dieper dan andere. Die sporen werden dus intensiever gebruikt. Ook zien we dat de randen van de steen mooi afgewerkt zijn, wat erop wijst dat dit een eindproduct is en niet een steen die nog verder bewerkt moest worden.”
AI ontrafelde de regels
Vervolgens gebruikten onderzoekers bij de Universiteit Maastricht de 3D-scans om op zoek te gaan naar mogelijke spelregels. Daarvoor schakelden ze de hulp in van kunstmatige intelligentie. “We ontwikkelden Ludii, een vorm van kunstmatige intelligentie die spelregels kan achterhalen”, zegt onderzoeker Dennis Soemers. “We trainden Ludii met spelregels van zo’n honderd middeleeuwse of nog oudere spellen uit hetzelfde culturele gebied als de Romeinse steen. We vonden tientallen mogelijke spelregels. Met die regels speelde Ludii tegen zichzelf en ontdekte zo een paar varianten die voor mensen leuk zijn om te spelen.”
Vervolgens keken de onderzoekers of de bewegingen van de pionnen overeenkomen met de slijtage op de Romeinse steen. Het spelen met één set regels leidt inderdaad tot het met de 3D-scans ontdekte slijtagepatroon. Het is de eerste keer dat AI is gebruikt om de regels van een oud spel te achterhalen.
Toch houdt Soemers nog een slag om de arm als het om de exacte spelregels gaat. “Als je Ludii naar een lijnenpatroon, zoals die op de steen, laat kijken, dan vindt deze altijd spelregels. Dat zegt niet dat de Romeinen op exact deze manier speelden.” Het is wel duidelijk dat het echt om een spel gaat en niet om bijvoorbeeld een decoratieve steen.
De spelregels
Het spel wordt met twee spelers gespeeld. Eén persoon is de jager en heeft vier pionnen, de ander is de prooi en heeft twee pionnen. De Romeinen gebruikten waarschijnlijk pionnen van glas, bot of aardewerk. In het spel, dat de onderzoekers Ludus Coriovalli hebben genoemd, probeert de jager de twee pionnen van de prooi in te sluiten. Iedere beurt mag een speler een van zijn pionnen verplaatsen naar een kruispunt verder.
Als de prooi is ingesloten, draaien de rollen om. De persoon die als jager de minste zetten nodig had om de prooi te vangen, wint. De volledige spelregels vind je hier.
Archeologen dachten dat dit soort jachtspellen pas vanaf de middeleeuwen werden gespeeld in Europa. Deze steen uit Heerlen laat nu zien dat ze al eerder bestonden. Het zal waarschijnlijk niet een enorm populair spel zijn geweest. In schriftelijke bronnen uit die tijd is er namelijk niets over teruggevonden. Het onderzoek is gepubliceerd in het vakblad Antiquity.
Bronnen: Antiquity, Universiteit Leiden, Universiteit Maastricht