Elk deel van het menselijk lichaam is gevormd door een lang proces van aanpassingen. In zijn nieuwe boek beschrijft bioloog Nico van Straalen deze evolutie aan de hand van vijftig lichaamsonderdelen. En dan blijkt dat sommige ontwerpen briljant zijn en andere… wat minder.

Evolutionair gezien is de darm het oudste orgaan waar de mens over beschikt. Zo’n 800 miljoen jaar geleden ontwikkelde onze verre voorouder – een voorouder die we zelfs nog delen met wormen, slakken en insecten – al een darm: een eenvoudige, rechte buis die van voren naar achteren liep. Op dit basale bouwplan zijn door de jaren heen talloze variaties ontstaan, zoals ons kronkelende darmsysteem.

Maar nog even terug naar de voor- en achterkant van die rechte buis, naar de mond en de anus. De eerste dieren op aarde ontwikkelden slechts één gat dat werd gebruikt voor zowel de inname van voedsel als de verwijdering van voedselresten. Maar al gauw bleek dat deze functies beter gescheiden konden blijven, en ontwikkelden de dieren twee openingen.

Zo’n 700 miljoen jaar geleden draaiden de lichaamsassen van een deel van deze dieren om. De oorspronkelijke mond, de oermond, veranderde daarbij in de anus en een nieuwe mond ontstond aan de andere kant van de buis. Tot deze groep, de nieuwmondigen, behoren wij. Onze anus ‘delen’ we daarom met de ongewervelde nieuwmondigen, zoals zeekomkommers en zeesterren, en alle gewervelde dieren. De andere groep noemen we de oermondigen.

Het voortplantingsstelsel

En zo vertelt elk orgaan van het menselijk lichaam een evolutionair verhaal. In zijn nieuwe boek, Het menselijk lichaam in 50 verhalen, laat bioloog Nico van Straalen zien hoe ons lichaam door de jaren heen is geworden zoals het nu is. Zoals de titel aangeeft, doet hij dit aan de hand van vijftig hoofdstukken. “Als je de belangrijkste organen en lichaamsonderdelen van het menselijk lichaam wil bespreken, kom je toevallig op dat getal uit”, vertelt Van Straalen in een restaurant op Utrecht Centraal. “Later merkte ik op dat vijftig een gangbaar aantal is voor een canon: de canon van de Nederlandse literatuur heeft vijftig onderwerpen, en in die van de Nederlandse natuur komen vijftig iconische soorten van ons land aan bod.”

Een van de meest fascinerende verhalen uit zijn boek vindt de bioloog de evolutie van de nieren en het voortplantingsstelsel, want waarom komen sperma en urine uit dezelfde afvoergang? Je leest het in het volledige interview met bioloog Nico van Straalen in KIJK editie 3 van 2026.

Bestel KIJK 3-2026 in onze webshop, met gratis verzending binnen Nederland!