Mensen werden al duizenden jaren eerder geteisterd door de pest dan men dacht. De ziekte was extra gevaarlijk voor kinderen.
De pest was eeuwenlang een van de dodelijkste ziekten in Europa. Tijdens een uitbraak in de veertiende eeuw, die bekend staat als de Zwarte Dood, stierf volgens sommige schattingen zo’n 60 procent van de Europese bevolking.
De eerste bekende uitbraak was de Pest van Justinianus, tussen 541 en 543. Maar de bacterie die de pest veroorzaakt, Yersinia pestis, bestaat al veel langer. Wetenschappers hebben het DNA van de bacterie bijvoorbeeld aangetroffen in 5000 jaar oude skeletten van jagers-verzamelaars in Letland.
Genetische analyses suggereerden overigens dat deze vroege pestbacteriën nog niet de juiste genen hadden om mensen erg ziek te maken. Ze konden ook nog niet via vlooien nieuwe slachtoffers vinden. Veel wetenschappers gingen er daarom van uit dat er toen nog geen grote of dodelijke uitbraken waren.
Maar onderzoekers van onder andere de Universiteit van Kopenhagen hebben nu de oudste pestbacteriën gevonden. En deze 5500 jaar oude varianten waren al zeer dodelijk. Ze publiceerden deze inzichten in het vakblad Nature.
Lees ook:
- Hoe een vulkaanuitbarsting mogelijk de Zwarte Dood naar Europa bracht
- Gevonden: bacterie die de Pest van Justinianus veroorzaakte
Vooral kinderen
De wetenschappers deden onderzoek naar vier begraafplaatsen van kleine jagers-verzamelaarsgemeenschappen rond het Baikalmeer in het zuidoosten van Siberië. Archeologen bestuderen deze locaties al sinds de jaren negentig en vragen zich al die tijd af waarom hier zoveel kinderen en jonge tieners liggen begraven. Extra opvallend is dat ze bovendien kort na elkaar zijn gestorven.
De onderzoekers hebben nu DNA uit de tanden van deze jagers-verzamelaars weten te halen. In 18 van de 46 individuen troffen ze het DNA van Yersinia pestis aan – dat is bijna 40 procent. Het feit dat zoveel mensen de pest hadden én kort na elkaar waren overleden, wijst er volgens de onderzoekers op dat deze vroege bacteriestammen al zeer dodelijk waren, vooral voor kinderen.
De geïnfecteerde personen waren opvallend vaak familie van elkaar. Dat suggereert dat ze elkaar besmetten, waarschijnlijk via kleine waterdruppeltjes die ze uithoestten. De bacteriestammen hadden nog niet de juiste genen om zich via vlooien te verspreiden, zoals in middeleeuws Europa wel het geval was.
Extra gevaarlijk
Door met koolstofdatering te analyseren wanneer de begraven jagers-verzamelaars zijn overleden, konden de onderzoekers vaststellen dat er twee pestuitbraken waren, waarvan de eerste ongeveer 5500 jaar geleden begon. De start van de twee uitbraak is moeilijker vast te stellen, maar begon een paar honderd jaar later.
Een genetische analyse onthulde verder dat de oude bacteriestammen een superantigeen hebben dat niet voorkomt in latere pestbacteriën. Ons afweersysteem reageert heel heftig op zulke superantigenen. Een infectie ging daardoor waarschijnlijk gepaard met ernstige ontstekingen, wat de ziekte nog gevaarlijker maakte.
Deze studie vormt bovendien extra bewijs voor de theorie dat de pest zijn oorsprong vond in Centraal- of Noordoost-Azië. Archeologische vondsten suggereren namelijk dat jagers-verzamelaars in deze regio vaak in contact kwamen met marmotten, grote knaagdieren die tegenwoordig nog steeds de pestbacterie bij zich kunnen dragen. Wetenschappers vermoeden daarom dat de eerste uitbraken steeds begonnen na het contact met deze dieren. Later heeft de pestbacterie zijn weg naar Europa gevonden, waarschijnlijk via vlooien en ratten.
Bronnen: Nature, University of Copenhagen via EurekAlert!
Openingsbeeld: EzumeImages/iStock/Getty Images