Narcisme, psychopathie en machiavellisme zijn karaktertrekken die bij populistische politici vaak voorkomen. Ze wakkeren daarmee de polarisatie in de samenleving aan, blijkt uit onderzoek van onder meer Amsterdamse politicologen.

Jair Bolsonaro, de voormalige president van Brazilië, die er openlijk voor pleitte om marteling wettelijk toe te staan. De Amerikaanse president Donald Trump, die de Immigration and Customs Enforcement (ICE) een klopjacht op migranten laat houden om ze te deporteren. Rodrigo Duterte, de voormalige president van de Filipijnen, die doodseskaders op pad stuurde om verslaafden uit de weg te ruimen en die nooit onder stoelen of banken stak dat hij er zelf ook een paar had omgelegd.

Het zijn rechtspopulistische leiders die met keiharde hand regeren en een autocratische koers varen. Deze strongmen laten zich weinig gelegen liggen aan het oordeel van rechters of van volksvertegenwoordigers. Zie hoe Trump rechterlijke uitspraken naast zich neerlegt en het Congres met een eindeloze reeks decreten passeert.

Uit Amsterdams onderzoek blijkt dat dergelijke autocraten vaak drie persoonlijkheidskenmerken vertonen die je ook bij zware criminelen tegenkomt: narcisme, psychopathie en machiavellisme. Een gevaarlijk trio dat te boek staat als de dark triad. Hebben die karaktertrekken eigenlijk effect op de aanhang van deze politieke leiders?

Lees ook:

• Als Darth Vader kon stemmen, zou zijn keuze je waarschijnlijk niet bevallen
• ‘Rechtse mensen zouden evolutionair anders in elkaar zitten dan linkse mensen’

Opgeblazen ego

Een groep politicologen uit Amsterdam en Lausanne doet al jaren onderzoek naar de persoonlijkheid van politici. “We zien dat de aandacht voor de persoonlijkheid van politieke leiders groeit”, zegt politicoloog Loes Aaldering, die deel uitmaakt van de onderzoeksgroep. “Burgers stemmen deels op de mens achter de politicus en willen daarom meer over hen weten. Daarbij draait het allang niet meer alleen om de vraag of ze integer en competent zijn, maar ook om hoe ze in elkaar steken.”

In 2019 vroeg Alessandro Nai, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam, meer dan 1800 politieke experts om vragen te beantwoorden over de persoonlijke eigenschappen van politici in hun land. De vragen waren afkomstig uit persoonlijkheidstests die psychologen gebruiken om de eigenschappen van hun patiënten in beeld te krijgen. Het ging in totaal om 157 politici, die tussen 2016 en 2019 hadden meegedaan aan 81 verkiezingen wereldwijd.

Uit Nai’s studie blijkt dat populisten met autocratische neigingen – denk aan Erdogan, Orbán, Netanyahu, Poetin, maar ook de eerder genoemde Trump, Bolsonaro en Duterte – hoog scoren op drie specifieke karaktertrekken. Die staan onder psychologen bekend als de dark triad, in het Nederlands de ‘duistere drie’. Duister, omdat het niet de meest deugdelijke eigenschappen betreft.

Narcisme uit zich in een opgeblazen ego, psychopathie in grensoverschrijdend gedrag en ongevoeligheid, en machiavellisme in manipulatief en berekenend gedrag, met de eigen doelen scherp in het vizier. Volgens veel psychologen gaat deze trits vaak gepaard met sadisme.

In hoeverre schemert de ‘duistere’ persoonlijkheid van zulke leiders door in hun achterban, in de houding en gevoelens van hun aanhangers tegenover andere partijen? Je leest het in KIJK editie 3 van 2026. Bestel dit nummer in onze webshop, met gratis verzending binnen Nederland.

Tekst: Maurice Timmermans

Beeld: Livier le Moal/Getty Images