Stierf de zestiende-eeuwse groothertog Francesco I de’ Medici aan malaria of was hij vergiftigd? Een DNA-analyse onthult nu eindelijk het antwoord.
Op 19 oktober 1587 overleed de groothertog van Toscane, Francesco I de’ Medici, nadat hij al een paar dagen last had van heftige, periodieke koortsaanvallen. Dokters vermoedden toentertijd dat hij was gestorven aan malaria. Maar omdat zijn vrouw Bianca Cappello een dag later op dezelfde manier overleed, gingen er al snel geruchten rond dat de groothertog en zijn vrouw met arseen waren vergiftigd door zijn jaloerse jongere broer kardinaal Ferdinando. Na de dood van Francesco werd Ferdinando de nieuwe groothertog.
Een studie in het vakblad iScience lijkt het eeuwenoude gerucht nu de mond te snoeren. Oud DNA uit de botten van Francesco onthult dat hij inderdaad besmet was met de malariaparasiet. De resultaten geven ook meer inzicht in de manier waarop Europa tijdens de renaissance werd geteisterd door malaria.
Lees ook:
- Een 688 jaar oude ‘cold case’: hoe een edelvrouw een priester liet vermoorden
- De Vlaardingse toiletmoord van 1075
De Medici-familie was niet onbekend met malaria
Hoewel malaria tegenwoordig nog amper voorkomt in Europa, was dat vroeger wel anders. De veelal moerassige landschappen waren geschikte broedplaatsen voor malariamuggen, en daarmee ook de eencellige parasiet die de ziekte veroorzaakt. In het noorden van het continent, waaronder Nederland en België, waren er vooral parasieten die tegen de kou konden en niet erg gevaarlijk waren. In Zuid-Europa, waaronder Italië, kwamen echter veel dodelijkere soorten voor.
In 1562 liepen de moeder en twee broers van Francesco malaria op tijdens een familiereis naar de moerassige kust van Toscane. Dit was toen een berucht malariagebied. Men wist overigens nog niet dat de ziekte het gevolg is van een parasiet die wordt overgebracht door muggen. In die tijd dacht men dat de ziekte werd veroorzaakt door slechte lucht (mal’aria, in het Italiaans) uit moerassen. De moeder en twee broers overleden binnen een maand na de reis.
Vrijspraak?
Een van hen was Francesco’s jongere broer Giovanni. Onderzoekers hebben in zijn botten nu het DNA van Plasmodium falciparum ontdekt, de dodelijkste malariaparasiet. Opvallend genoeg was het een nog onbekende stam. Deze variant bleek nauw verwant aan oude stammen uit Europa, Taiwan en het Caribisch gebied. De nieuwe variant is waarschijnlijk ontstaan toen malaria zich door Europa verspreidde.
De onderzoekers hebben ook malaria-DNA aangetroffen in de ribben van Francesco. Daarin vonden ze bewijs voor twee verschillende soorten: de zeer dodelijke Plasmodium falciparum en de iets minder gevaarlijke Plasmodium malariae. Deze vondst, in combinatie met zijn ziekteverschijnselen, maakt het zeer waarschijnlijk dat de groothertog is overleden aan malaria en dat Ferdinando dus onschuldig is.
(Het is overigens mogelijk dat Francesco malaria had én is vergiftigd door zijn broer. Deze studie heeft niet gekeken naar sporen van vergiftiging.)
Miljoenen besmettingen
Door drooglegging van moerassen en muggenbestrijding is malaria sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw zo goed als uitgeroeid in Europa. Maar in andere delen van de wereld komt de ziekte nog veel voor. Wereldwijd waren er in 2024 zo’n 280 miljoen nieuwe besmettingen en zijn er ruim 600.000 mensen overleden aan de gevolgen van malaria.