De Glazen bol-nevel is al ruim tweehonderd jaar bekend, maar interesseert astronomen nog steeds. Onlangs maakten ze er een nieuwe en zeer gedetailleerde foto van.
De Gemini North-telescoop op Hawaï heeft een enorm scherpe foto van NGC 1514 gemaakt, ook wel bekend als de Glazen bol-nevel. Maar waar een glazen bol doorgaans een blik in de toekomst biedt, geeft deze kosmische variant juist een kijkje in het verleden. De nevel bevindt zich op 1500 lichtjaar van de aarde, en dus zien we hem zoals hij er 1500 jaar geleden uitzag.
Lees ook:
Hete wolk
NGC 1514 is een zogenoemde planetaire nevel. Deze term is in de achttiende eeuw bedacht door de Duits-Britse astronoom William Herschel. De bolvorm van deze objecten deed hem denken aan planeten. In werkelijkheid hebben planeten en planetaire nevels niks met elkaar te maken.
Planetaire nevels vormen als middelzware sterren aan het einde van hun leven hun buitenste gaslagen de ruimte in blazen, waardoor een bolvormige gaswolk ontstaat. Terwijl de ster zijn gas verliest, komt zijn hete kern bloot te liggen. Straling van deze kern warmt de gaswolk op, waardoor die gaat gloeien. De temperatuur van de Glazen bol-nevel kan bijvoorbeeld oplopen tot ongeveer 15.000 graden Celsius.
Dubbelster
Nog even terug naar Herschel, want hij ontdekte de Glazen bol-nevel in 1790. In die tijd was hij er al achter dat planetaire nevels niks met planeten te maken hadden. Hij was er in deze periode van overtuigd dat de nevels sterrenclusters waren die zo ver weg stonden dat je de individuele sterren niet van elkaar kon onderscheiden. Maar bij NGC 1514 is in het midden duidelijk één ster te zien, waardoor hij zijn theorie moest bijstellen. De nevel werd volgens hem verlicht door slechts één ster.
Hoewel veel planetaire nevels inderdaad één ster hebben, gaan er in de glazen bol twee schuil. Dat sterrenpaar verklaart waarschijnlijk de unieke vorm van de gaswolk. Waar planetaire nevels vaak een vrij regelmatige, bolvormige structuur hebben, is NGC 1514 veel complexer.
De twee sterren draaien in negen jaar om elkaar heen – de langste bekende omlooptijd van een dubbelster in een planetaire nevel. Astronomen vermoeden dat een van deze sterren zijn buitenste lagen heeft afgeworpen. Terwijl de sterren om elkaar heen draaien, vervormen hun zwaartekracht en krachtige sterrenwinden de uitdijende gasschil.
Die krachtige sterrenwinden (stromen van geladen deeltjes) zullen de nevel overigens naar verwachting binnen 10.000 tot 25.000 jaar volledig wegblazen.
In onderstaande video wordt ingezoomd op NGC 1514.
Openingsbeeld: International Gemini Observatory/NOIRLab/NSF/AURA