27 januari 2026 09:00
Prototaxites kon wel 8 meter hoog worden. Niemand weet zeker wat voor soort organismen dit waren. Beeld: Matt Humpage/National Museums Scotland.
Wat waren de gigantische ‘boomstammen’ die 400 miljoen jaar geleden boven alle andere organismen uittorenden? Volgens nieuw onderzoek waren ze een nog onbekende levensvorm.
Zo’n 400 miljoen jaar geleden, lang voor de opkomst van de dinosauriërs, groeiden er gigantische en vreemde organismen op aarde. Ze zagen eruit als een soort boomstammen en konden meer dan 8 meter hoog worden, maar ze hadden geen takken of wortels. Prototaxites, zoals ze worden genoemd, waren in die tijd verreweg de grootste organismen op het land.
Sinds de ontdekking van het eerste fossiel in 1859 discussiëren wetenschappers over de identiteit van deze organismen. Het is nog altijd een van de grootste mysteries binnen de paleontologie. Waren het conifeerachtige bomen, gigantische korstmossen, algenkolonies, of – zoals veel paleontologen tegenwoordig denken – reusachtige paddenstoelen?
Wetenschappers hebben in de Schotse Hooglanden nu een nieuw fossiel gevonden. Het is geen enorme stam, maar het fossiel is wel erg goed bewaard gebleven. Daardoor konden de onderzoekers hem uitgebreid bestuderen. Ze publiceerden hun bevindingen in het vakblad Science Advances.
Lees ook:
Toen de paleontologen het nieuwe fossiel vonden, hadden ze niet meteen door wat het was. In het lab werd onder de microscoop duidelijk dat het fossiel was opgebouwd uit kleine, met elkaar verweven buisjes. Dat is kenmerkend voor Prototaxites-fossielen.
Deze kleine buisjes lijken op schimmeldraden. Veel onderzoekers gingen er daarom vanuit dat Prototaxites een paddenstoelvormende schimmel was. Maar volgens de analyse van het nieuwe fossiel klopt dat niet. De anatomie van Prototaxites verschilt namelijk aanzienlijk van die van schimmels. Het opvallendste was dat de buisjes op een andere manier vertakken en versmelten dan schimmeldraden doen.
Ook de chemische vingerafdruk van het Prototaxites-fossiel is anders. De onderzoekers hebben in dezelfde geologische afzetting 400 miljoen jaar oude schimmelfossielen gevonden. Die bevatten allemaal bepaalde stoffen die ontstaan tijdens de afbraak van chitine en glucaan, twee belangrijke bouwstenen in de celwand van schimmels. Het fossiel van Prototaxites had deze stoffen niet.
Vanwege de anatomische en chemische verschillen, stellen de onderzoekers dat Prototaxites geen schimmel was. Wat was het dan wel? De onderzoekers hebben een spannende theorie: mogelijk was Prototaxites een nog onbekende levensvorm. Die levensvorm zou in de loop van de evolutie zijn uitgestorven en bestaat tegenwoordig dus niet meer.
Viva Vajda, een paleobioloog bij het Zweedse Naturhistoriska riksmuseet, was niet betrokken bij het onderzoek. Tegen de nieuwsredactie van Science zegt ze dat het een interessante theorie is en dat ze het ermee eens is dat het nieuwe fossiel niet op een schimmel lijkt.
Volgens Vajda is het nu belangrijk om meer fossielen met een vergelijkbare chemische vingerafdruk te vinden. Daarmee zouden onderzoekers de evolutionaire geschiedenis van deze raadselachtige levensvorm kunnen reconstrueren. Maar tot die tijd blijft de ware identiteit van Prototaxites mysterieus. Er zullen dan ook ongetwijfeld meer theorieën over deze vreemde organismen volgen.
Bronnen: Science Advances, Science
Duik in de wereld van wetenschap, technologie en ruimtevaart met KIJK! Ontdek de meest fascinerende achtergronden, baanbrekende ontwikkelingen en de spannendste verhalen uit de ruimte.
Wil jij niets missen én profiteren van een scherpe aanbieding? Word nu lid van KIJK en lees meer voor minder!
