Als mieren worden blootgesteld aan een te hoge concentratie ozon, verandert hun geur. En dat levert problemen op als ze terugkeren naar hun kolonie.

Ozon kan zowel gunstig als ongunstig zijn. Op tientallen kilometers hoogte, in de ozonlaag, beschermt de stof de aarde door schadelijke straling van de zon tegen te houden. Lager in de atmosfeer veroorzaakt ozon juist gezondheidsklachten en smog. De uitlaatgassen van onder andere fabrieken en auto’s worden onder invloed van zonlicht omgezet in ozon.

Niet alleen mensen hebben last van deze vervuiling. Een nieuwe studie, gepubliceerd in het vakblad PNAS, laat zien dat een te hoge ozonconcentratie de lichaamsgeur van mieren verandert. En dat leidt tot agressie.

Lees ook:

• De ozonlaag is zich echt aan het herstellen
• Deze mieren plegen een staatsgreep door werksters te misleiden hun koningin te vermoorden

Kopstoten

Mieren moeten hun nest regelmatig verdedigen tegen indringers, vaak zijn dat mieren van andere kolonies of soorten. Om dat goed te kunnen doen, moeten ze onderscheid kunnen maken tussen koloniegenootjes en indringers. Alle mieren binnen een kolonie hebben daarom dezelfde geur. Als ze een mier tegenkomen met een andere geur, vallen ze die aan.

De geur bestaat uit een mix van verschillende feromonen. Sommige daarvan, zogeheten alkenen, worden door ozon afgebroken. De onderzoekers vroegen zich daarom af of luchtvervuiling de geur van mieren dusdanig kan veranderen dat dit problemen veroorzaakt in kolonies.

Dat besloten ze in het lab te onderzoeken met zes verschillende mierensoorten. Ze haalden steeds één mier weg bij haar kolonie en stelden die 20 minuten bloot aan lucht met een ozonconcentratie die in de zomer vaak voorkomt in vervuilde gebieden, zoals in de buurt van steden. De onderzoekers konden aantonen dat deze mieren na afloop minder alkenen in hun geurprofiel hadden en waarschijnlijk dus iets anders roken.

Vervolgens plaatsten ze de mieren in een ruimte met enkele koloniegenootjes. Bij vijf van de zes onderzochte soorten reageerden die koloniemaatjes agressief op de teruggekeerde mieren, bijvoorbeeld door ze kopstoten te geven en te bijten. Dat deden ze niet bij mieren die 20 minuten in schone lucht hadden doorgebracht. Ze waren overigens wel aanzienlijk minder vijandig dan wanneer de onderzoekers een mier van een andere kolonie of soort in de ruimte zetten.

Verwaarlozing van de larven

De soort die niet agressief reageerde was Ooceraea biroi. Deze mieren zijn sowieso een beetje een vreemde eend in de bijt: ze hebben geen koningin en hun kolonies bestaan enkel uit vrouwtjes die zichzelf aseksueel voortplanten. (Uit hun onbevruchte eitjes kruipen dochters die genetisch identiek zijn aan de moeder.) Deze mieren zijn bovendien van nature al iets minder agressief tegenover andere soorten.

Doordat er geen vechtpartijen uitbraken, konden de onderzoekers kijken of ozon nog andere problemen veroorzaakte. Zo ontdekten ze dat volwassen mieren minder voor de larven zorgen, waardoor veel larven stierven. De onderzoekers vermoeden dat de mieren hun nakomelingen verwaarlozen doordat ozon de communicatie met hen, die grotendeels via feromonen verloopt, verstoort.

Alle experimenten zijn in het lab uitgevoerd. Of dezelfde effecten ook voorkomen in de natuur moet nog blijken. Maar het is in ieder geval niet het eerste onderzoek waaruit blijkt dat ozon nadelige effecten heeft voor insecten. Eerder bleek bijvoorbeeld al dat ozon de communicatie tussen bloemen en hun bestuivers verstoort. Een andere studie toonde aan dat ozon de seksferomonen van fruitvliegjes aantast, waardoor mannetjes geen onderscheid meer kunnen maken tussen vrouwtjes en andere mannetjes. De geurverstoring leidde er zelfs toe dat fruitvliegjes van verschillende soorten met elkaar gingen paren, waardoor onvruchtbare nakomelingen werden geboren.

Bronnen: PNAS, Max Planck Institute via EurekAlert!

Beeld: Sreekumar Mahadevan Pillai/Getty Images