Fossielen van een prehistorische planteneter laten paleontologen achter hun oren krabben. Er is namelijk iets vreemds aan de hand met de onderkaak van het dier.

In een opgedroogde rivier in Brazilië hebben paleontologen een gefossiliseerd kaakbot van een uitgestorven dier opgegraven. Tijdens latere opgravingen vonden ze nog acht vergelijkbare botten, allemaal zo’n 15 centimeter lang. Ze leken vreemd genoeg ook allemaal gedraaid, met tanden die naar de zijkant waren gericht in plaats van naar boven.

De paleontologen troffen geen andere botten aan die ze konden gebruiken om het skelet van dit mysterieuze dier te reconstrueren. Toch konden ze op basis van alleen de kaakfossielen achterhalen dat de dieren van wie deze botten waren zo’n 275 miljoen jaar geleden leefden (nog voordat de eerste dino’s verschenen).

De onderzoekers beschrijven deze nieuwe soort in het vakblad Proceedings of the Royal Society B en gaven die de naam Tanyka amnicola. Tanyka komt uit de taal van de inheemse Guaraní-bevolking en betekent ‘kaak’, terwijl amnicola ‘leven bij de rivier’ betekent.

Lees ook:

• Nieuwe Spinosaurus onthult hoe deze reusachtige viseters leefden
• Deze gigantische en bizarre fossielen waren mogelijk een nog onbekende levensvorm

Geen misvorming

“Tanyka is een heel vreemd dier”, zegt hoofdonderzoeker Jason Pardo in een persbericht. “De kaak heeft een rare draaiing die ons erg in de war bracht toen we probeerden te begrijpen hoe dat kwam. We hebben ons daar jarenlang het hoofd over gebroken en vroegen ons af of het een soort misvorming was. Maar op dit moment hebben we negen kaken van dit dier, en ze hebben allemaal deze draaiing. Het is dus geen misvorming, het is gewoon de manier waarop het dier in elkaar zat.”

Tanyka stamt uit een groep dieren die wetenschappers viervoeters (Tetrapoda) noemen. Viervoeters zijn dieren met vier ledematen en een ruggengraat; moderne viervoeters zijn reptielen, amfibieën, vogels en zoogdieren. De oudste viervoeters, de zogenoemde stamviervoeters, zijn op een gegeven moment gesplitst in twee evolutionaire takken: dieren die hun eieren in het water legden, en dieren die hun eieren op het land legden. Moderne amfibieën zijn verwant aan de viervoeters waarvan de eieren vochtig moesten blijven. Reptielen, vogels en zoogdieren stammen af van de tak die waterdichte eieren op het land legde.

Maar nadat de stamviervoeters in twee takken opsplitsten, bleven sommige stamviervoeters nog even bestaan. Tanyka was daar een van. Het was tot op heden niet bekend dat er 275 miljoen jaar geleden nog steeds stamviervoeters in leven waren. De evolutionaire splitsing vond namelijk al tientallen miljoenen jaren eerder plaats.

Rasp

Veel aspecten van Tanyka zijn nog mysterieus, met name zijn lichaam. “We hebben deze kaken apart gevonden, en ze zijn echt vreemd en heel opvallend. Maar totdat we een kaak vinden die vastzit aan een schedel of andere botten die duidelijk bij de kaak horen, kunnen we niet met zekerheid zeggen dat de andere botten die we in de buurt vinden, van Tanyka zijn”, zegt onderzoeker Ken Angielczyk.

Als je kijkt naar nauwe verwanten van Tanyka, dan zal het dier er misschien een beetje uitgezien hebben als een salamander met een iets langere snuit. De onderzoekers weten niet zeker hoe groot Tanyka zou zijn geweest, maar ze schatten dat hij ongeveer een meter lang was. Op basis van het soort gesteente waarin de fossielen zijn gevonden, vermoeden ze dat het dier in meren leefde.

Bij de meeste dieren zijn de tanden in de onderkaak naar boven gericht. Bij Tanyka was de onderkaak gedraaid, waardoor de tanden naar de zijkant gericht waren. Het deel van het kaakbot dat bij ons naar de tong wijst, is bij Tanyka gericht naar het gehemelte. Dit deel van de kaak bevatte kleinere tandjes die een soort raspachtig oppervlak vormden.

Planteneter

Paleontologen hebben de bovenkaak van Tanyka nog niet gevonden, maar ze vermoeden dat de tanden daarvan vergelijkbaar georiënteerd waren als die in de onderkaak. Ze verwachten dat de kleine tandjes in de onderkaak tegen soortgelijke tandjes in de bovenkaak schuurden.

Over het algemeen worden tanden die tegen elkaar aan kunnen schuren gebruikt om plantenmateriaal te vermalen. De onderzoekers denken daarom dat ten minste een deel van het dieet van Tanyka uit planten bestond. Dat is opvallend, want de meeste andere stamviervoeters aten alleen vlees.

Toen Tanyka leefde, 275 miljoen jaar geleden, was het gebied dat tegenwoordig Brazilië is onderdeel van een supercontinent genaamd Gondwana. Dat bestond onder andere uit het huidige Zuid-Amerika, Afrika, Australië en Antarctica. Opmerkelijk genoeg zijn er maar weinig fossielen gevonden van dieren die in Gondwana leefden. Tanyka biedt paleontologen daarom een zeldzaam inkijkje in hoe het leven er op dit supercontinent uitzag.

Bronnen: Proceedings of the Royal Society B, Field Museum via EurekAlert!