Uit eerder onderzoek bleek al dat chimpansees ritmegevoel hebben. Japanse onderzoekers zagen nu dat chimpansee Ayumu daar nog iets aan toevoegde: vocale expressie. 

In het Center for the Evolutionary Origins of Human Behavior van de Universiteit van Kyoto leeft een 26-jarige chimpansee genaamd Ayumu. Hij trakteert zijn verzorgers wel vaker op een drumsessie, dus toen hij de planken van een voetpad verwijderde en ermee begon te trommelen, waren zij niet zo verbaasd. Maar hij verraste hen door tegelijkertijd stemgeluiden te produceren. Dat hadden ze hem nog nooit eerder zien doen.

Lees ook:

• Apen kunnen tikken op de maat van de muziek
• Zeeleeuw Ronan heeft meer gevoel voor ritme dan sommige mensen

Chimpansees hebben ritmegevoel

Chimpansees trommelen niet in het wilde weg – ze houden een ritme aan. Dat was de conclusie van een grootschalig onderzoek onder chimpansees in Oeganda, in 2025. De onderzoekers zagen dat de dieren in een specifiek ritme op bovengrondse boomwortels sloegen, en dat iedere chimpansee zijn eigen trommelritme had. Na een poosje konden de onderzoekers zelfs herkennen wie er aan het trommelen was. 

Ook Ayumu mag graag drummen. Daarvoor verwijderde hij de planken van het voetpad zodat hij er geluid mee kon maken. Het team legde tussen februari 2023 en maart 2025 89 opnames vast van Ayumu’s spontane optredens. Toen viel hen op dat zijn gedrum soms gepaard ging met gestructureerde en complexe stemgeluiden. Zijn optreden vertoonde volgens de onderzoekers overeenkomsten met de hijgende en gillende geluiden die chimpansees maken.

“Ik vond het fascinerend om te zien hoe hij objecten gebruikte om verschillende geluiden te produceren en tegelijkertijd zijn stem liet horen”, zegt eerste auteur Yuko Hattori. 

Muziek en emotionele expressie

Het onderzoek van de Japanners bouwt voort op bestaand onderzoek naar het ontstaan van muziek. Het idee is dat muziek is ontstaan doordat mensen hun emoties naar buiten begonnen te uiten, via een combinatie van stem- en instrumentengebruik. Dit noemen de onderzoekers de externalisatie van emoties.  

Omdat oude percussie-instrumenten meestal gemaakt werden van vergankelijke materialen, zoals hout en dierenhuiden, is er weinig archeologisch bewijs overgebleven van ons muzikale verleden. Het observeren van muzikaal gedrag bij onze naaste verwanten kan ons helpen de evolutie van muzikaliteit beter te begrijpen.

Ayumu’s gedrag is mogelijk een deel van de evolutionele puzzel. Het team gebruikte zijn video’s om te onderzoeken of in een ver verleden vocale geluiden kunnen zijn overgegaan in instrumenteel geluid. 

Vast ritme 

Om hun theorie te testen, deelden ze Ayumu’s gedragingen op in verschillende elementen, zoals slaan, slepen en gooien. Daarna analyseerden ze de samenhang tussen deze gedragingen en stelden ze vast wanneer hij van de een naar de ander ging. Ook noteerden ze wanneer de transitie opzettelijk of juist toevallig was. 

Ten slotte analyseerde het team de intervallen tussen de slagen, en vergeleken ze het ritme dat hij creëerde met zijn plank met dat van zijn handen en voeten. 

Hun analyse liet zien dat de volgorde van de geluiden die hij maakte niet willekeurig was, en dat de intervallen tussen de slagen isochroon waren. Met andere woorden: hij hield een vast tempo vast, net als een metronoom. Met een plank hield hij een stabieler ritme aan dan met zijn handen en voeten.

Speelse gezichtsuitdrukking

Het team zag ook dat Ayumu een speelse gezichtsuitdrukking op zijn gezicht had, wat een uiting is van positieve emoties. Opvallend genoeg worden zulke gezichtsuitdrukkingen niet vaak tegelijkertijd met vocale expressies waargenomen. De onderzoekers suggereren dat dit kan betekenen dat de voorouders van de moderne mens hun emoties via stemgeluid uitten, en daar later ook instrumenten aan toevoegden. 

De onderzoekers willen nu analyseren hoe de andere chimpansees reageren op Ayumu’s muzikale optredens en wat hun effect is binnen de groep. 

Bronnen: EurekAlert!, Annals of the New York Academy of Sciences