Met een lichaam tot wel 19 meter lang en een bottenkrakende kaak waren prehistorische octopussen opgewassen tegen de grote zeereptielen.

In de filmserie Pirates of the Caribbean wordt menig schip met bemanning en al vernietigd en opgeslokt door de Kraken, een kolossale octopus. Fictie natuurlijk, maar krakenachtige octopussen hebben mogelijk echt bestaan, en ze joegen misschien zelfs andere zeemonsters de stuipen op het lijf. Zo blijkt uit onderzoek van Hokkaido University (Japan), gepubliceerd in het gerenommeerde tijdschrift Science.

Lees ook:

• Nieuwe ontdekking over de octopus: ‘sperma-arm’ blijkt supergevoelig
• Picture Perfect: zevenarmige octopus
• Het pigment achter octopuscamouflage is nu in het lab te maken – en dat biedt mogelijkheden

Snelheid en kracht

Octopussen hebben een unieke evolutie beleefd. Andere ongewervelden kregen een schelp of een pantser (mosselen, zeesterren, krabben) om hun zachte lijf te beschermen, maar de achtarmige zocht het in snelheid, wendbaarheid, zicht, intelligentie én brute kracht. Maar zijn precieze rol in de zeeën tijdens het dinotijdperk was nog onbekend.

Dat komt doordat deze dieren (toen en nu) grotendeels uit zacht weefsel bestaan; ze fossiliseren dus nauwelijks. Het enige harde deel van hun lichaam is de bek (de kaak), die lijkt op de snavel van een papegaai. En dit is waar de onderzoekers, onder leiding van Shin Ikegami, zich op richtten.

Digital fossil mining

Het team analyseerde vijftien bekende kaken van prehistorische octopusachtigen. De onderzoekers keken daarbij vooral naar slijtagesporen. Die ontstaan door in gewervelde prooien te bijten. Dat gaat met zoveel kracht gepaard dat de eens scherpe kaken in de loop der tijd bot worden.

Ook wendden Ikegami en collega’s zich tot digital fossil mining. Dat is een techniek waarbij onderzoekers niet fysiek in de grond graven, maar CT-scans met hoge resolutie gebruiken om door gesteente heen te ‘kijken’. Ook speurden ze met behulp van AI in digitale archieven en ongesorteerde museumcollecties naar de specifieke geometrische vormen van octopuskaken.

Op deze manier konden de wetenschappers twaalf ‘verborgen’ kaken identificeren en ze virtueel uit het gesteente bevrijden zonder de fragiele slijtagepatronen op de fossielen fysiek te beschadigen.

Kolossale octopus

Uit het onderzoek kwamen twee eerder beschreven octopusachtige soorten naar voren: Nanaimoteuthis jeletzkyi en N. haggarti. Maar uit de metingen aan de kaken blijkt nu dat vooral die laatste erg groot kon worden: tussen de 7 en 19 meter lang.

En de aanzienlijke slijtage aan de kaken bewees dat de twee octopusachtigen actieve roofdieren waren. Gezien hun kolossale afmetingen konden ze mogelijk zelfs de competitie aangaan met de grote zeereptielen uit die tijd, zoals de mosasauriërs.

Ikegami en zijn team vermoeden dat de giga-octopussen hun krachtige armen (tentakels) gebruikten om prooien te grijpen en deze vervolgens met hun kaken kraakten, waarna ze het skelet stap voor stap uit elkaar haalden.

De smoking gun

Nu we weten waar en wanneer deze reuzen leefden, kunnen onderzoekers gericht gaan zoeken in zogenaamde Lagerstätten (vindplaatsen met uitzonderlijk goede conservering). De hoop is dat ze daar fossiele afdrukken van de tentakels of de huid vinden om te zien of de prehistorische octopussen bijvoorbeeld ook licht konden geven (bioluminescentie) of een complexe camouflage hadden.

Bovendien kunnen wetenschappers nu met een frisse blik gaan kijken naar fossielen van mosasauriërs en grote vissen. Het vinden van een mosasaurusbot met een stukje afgebroken octopuskaak erin zou het ultieme ‘smoking gun’ bewijs zijn voor het bestaan van de krakenachtige octopussen in de prehistorie.

Het is in ieder geval duidelijk dat deze reuzen tegenwoordig niet meer rondzwemmen. De geruchten over gigantische octopussen die schepen verwoesten zijn dus niets meer dan sterke verhalen.

Bronnen: Science, AAAS via EurekAlert!