Tot aan de zestiende eeuw kenden Denemarken en Zweden een bloeiende haringvisserij, maar deze industrie stortte vrij plotseling in. Een nieuw onderzoek laat niet alleen zien hoe dit kon gebeuren, maar ook voor welke uitdagingen we nu staan.  

De haring uit de Sont – een zeestraat die Denemarken scheidt van Zweden – was van de dertiende tot de zestiende eeuw een van de belangrijkste handelswaren van Noord-Europa. Vele monden in Europa werden gevoed dankzij de activiteiten van de visserij in Skanör-Falsterbo. Maar in 1570 stortte de visserij in korte tijd volledig in. Pas vierhonderd jaar later, rond 1950, was de visstand weer op het oude niveau. Een internationaal team van visserij-economen, ecologen en historici heeft achterhaald welke factoren een rol speelden in de instorting, en welke lessen we hiervan kunnen leren.

Lees ook:

• Dolfijnen in Adriatische Zee volgen trawlers – en dat is geen goed teken
• Ping! Dit apparaat zorgt voor minder dode dolfijnen in het net

Combinatie van factoren 

Het belangrijkste inzicht uit de studie, is dat het verdwijnen van de visserij niet louter het gevolg was van de ingestorte visstanden. Hoewel het klopt dat de haringpopulatie in de zestiende eeuw flink was geslonken in de zeestraat, was hij niet volledig ingestort. Het was een combinatie van factoren – veranderingen in de leefomgeving, overbevissing en sociale veranderingen – die de winstgevende visserij de nek om deed. 

“Alleen als je naar het klimaat, de ecologie en de socio-economische omstandigheden samen kijkt, ontstaat er een coherent beeld van deze historische instorting”, zegt onderzoeker Rudi Voss in een persbericht. Hij is visserij-econoom bij de Christian Albrechts-Universiteit in Kiel en het German Centre for Integrative Biodiversity Research. “Geen van deze factoren zouden op zichzelf de visserij de nek hebben omgedraaid. Het is hun samenspel die de dynamiek verklaart.”

450 jaar aan visserijgeschiedenis 

Wat het onderzoek zo bijzonder maakt, is de interdisciplinaire aanpak. De onderzoekers creëerden een unieke dataset van 450 jaar aan haringvangst in de Sont, van 1200 tot 1650. Ze gebruikten historische bronnen, waaronder douanerapporten en koninklijke voorkooprechten (‘kongekøb’) en andere archiefmaterialen die iets vertellen over de handelsvolumes voor specifieke jaren en locaties. 

Gaten in de data vulden ze op met economische en ecologische aanknopingspunten, zoals hoeveel zout er beschikbaar was – destijds de belangrijkste productiefactor voor de haringindustrie. Dit stelde de onderzoekers in staat om te bestuderen wat de gevolgen waren van klimaatverandering, economische crises en overbevissing, en om te bepalen hoe deze factoren elkaar versterkten. 

Kleine IJstijd had effect

Hun resultaten lieten zien dat overbevissing de haringstand al had verzwakt en de visprijzen had verhoogd. Tegelijkertijd was de Kleine IJstijd ingezet, een relatief koude periode die duurde van de vijftiende tot en met de negentiende eeuw. Dat had effect op de productiviteit van de haring, waardoor de populatie kromp. Tegenwoordig is juist het opwarmende klimaat een bijkomende stressfactor.

Parallel daaraan verslechterden de sociale en economische omstandigheden. Wandelende duinen vernietigden de infrastructuur van visplekken en een nieuw ingevoerd systeem van lijfeigenschap bond boeren aan het land, waardoor de visserij zonder arbeiders kwam te zitten. Tot slot prijsde goedkopere haring uit de opkomende visserij in de Noordzee de Baltische haring uit de markt. 

Bekijk het hele plaatje 

Momenteel staat de haringpopulatie in de westelijke Oostzee (ook wel Baltische Zee) zwaar onder druk. Er ligt al een aanbeveling om de vis niet meer te vangen. Volgens de onderzoekers kunnen de inzichten die zij hebben opgedaan direct toegepast worden op het huidige visserijbeleid. Het is volgens hen noodzakelijk om verder te kijken dan louter de visstanden, anders is er het risico cruciale factoren over het hoofd te zien. 

“Door naar het verleden te kijken wordt het duidelijk dat duurzame visserij alleen mogelijk is als we de sociale en economische factoren net zo serieus nemen als de status van de visstand. Dat is een les die we van de haringvisserij in de Sont 450 jaar geleden kunnen leren”, besluit Voss. 

Bronnen: EurekAlert!, Nature Sustainability