Hoe dichter je bij de kerk lag begraven, hoe rijker je in de middeleeuwen was. Maar mocht je daar ook liggen als je lepra had of tuberculose? Archeologen zochten het uit in Denemarken. 

In middeleeuws Denemarken bepaalde de dikte van je portemonnee deels waar je na je dood begraven werd. “Er zijn documenten die aantonen dat mensen tegen betaling een meer bevoorrechte begraafplaats konden krijgen”, vertelt onderzoeker Saige Kelmelis van de University of South Dakota (VS). De vraag die Kelmelis en zijn collega’s van de Zuid-Deense Universiteit wilden beantwoorden, was of dat ook gold voor mensen met gestigmatiseerde ziektes, zoals lepra en tuberculose. Daarom onderzochten ze de skeletten van 939 volwassenen, verspreid over vijf middeleeuwse begraafplaatsen. 

Lees ook:

• Door dit gen kon de pest zoveel en zolang slachtoffers maken in Europa
• DNA onthult hoe Napoleons gigantische leger ten onder ging

Lepra versus tuberculose 

Tuberculose en lepra werden in het verleden gelinkt aan zonde – wie ziek was, moest iets op zijn kerfstok hebben. De verwachting van de onderzoekers was dan ook dat mensen met deze ziektes niet dicht bij de kerk zouden liggen. Maar die aanname bleek niet correct. “In verschillende gemeenschappen lagen de zieken naast hun gezonde buren, en kregen ze dezelfde behandeling als ieder ander”, vertelt Kelmelis. 

Hoewel de middeleeuwse Denen in de dood niet anders behandeld werden, bestaat de kans dat ze tijdens hun leven wel gestigmatiseerd werden. Lepra bijvoorbeeld, is een heel zichtbare ziekte. De huid op het gezicht wordt aangetast en uiteindelijk vervormen ook de handen en voeten. Tuberculose daarentegen is aan de buitenkant moeilijker te zien. Die ziekte tast de gewrichten en botten rondom de longen aan. 

“Tuberculose is een chronische infectie waar mensen lang mee kunnen rondlopen zonder symptomen”, vertelt Kelmelis. “De ziekte is ook niet zo zichtbaar, in tegenstelling tot lepra. In een tijd waarin de oorzaak van infecties en overdrachtswijze niet bekend waren, hadden tuberculosepatiënten waarschijnlijk met minder stigmatisering te maken.” 

Geen bewijs van stigma 

Om te onderzoeken of die stigmatisering terug te vinden was op de begraafplaats, analyseerden ze van 939 overledenen hoelang ze geleefd hadden en of ze ziek waren geweest. In totaal bezochten de onderzoekers vijf begraafplaatsen, twee op het platteland en drie in een meer stedelijke omgeving. 

Na de skeletanalyse maakten de onderzoekers een kaart van alle begraafplaatsen. Ze zochten naar afbakeningen die statusverschillen zouden kunnen aangeven, zoals een begraafplaats binnenin een religieus gebouw. Daarna plaatsten ze ieder skelet op deze kaart. Hoeveel zieke mensen lagen er op de plekken met een hogere of juist lagere status begraven? 

Toen zagen ze tot hun verbazing dat er geen algemene link te vinden was tussen ziekte en begrafenisstatus. 

Rijke tuberculosepatiënten 

Alleen op de stedelijke begraafplaats van Ribe waren er verschillen te vinden die gelinkt konden worden aan gezondheid. Ongeveer een derde van de mensen die op plekken met een lagere status lag begraven had tuberculose, vergeleken met twaalf procent van de overledenen die in het klooster of de kerk lagen. 

Toch vermoeden de onderzoekers niet dat stigma daar iets mee te maken heeft. Het is logischer dat deze hooggeplaatsten simpelweg minder vaak waren blootgesteld aan de ziekte. Uit hun onderzoek blijkt namelijk duidelijk dat zieken niet geweerd werden van prestigieuze begraafplaatsen. In Drotten had zelfs de helft van de overledenen met een hoge status tuberculose.

Dat zoveel hooggeplaatste mensen tekenen van tuberculose vertoonden, komt waarschijnlijk omdát ze zo rijk waren, zeggen de onderzoekers. Hun betere leefomstandigheden maakte dat ze dusdanig lang met tuberculose konden leven, dat de ziekte hun botten aantastte. 

Meer onderzoek

De onderzoekers wijzen erop dat er meer onderzoek gedaan moet worden, voordat echt geconcludeerd kan worden dat middeleeuwers de zichtbaar zieken niet uit hun samenleving weerden. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat iemand wel degelijk ziek was, maar dat de ziekte nog niet zo vergevorderd was dat dit aan het skelet te zien was. “Daardoor weten we niet zeker in welke mate deze ziekten de gemeenschappen in het verleden hebben beïnvloed.”

Bronnen: EurekAlert!, Frontiers in Environmental Archaeology