Tot ongeveer de jaren zestig van de vorige eeuw stond in het voorjaar het hele huis op zijn kop. De viezigheid die zich in de loop van de winter had opgehoopt, werd met mattenkloppers, ragebollen en zwabbers het huis uitgewerkt.
Arme mannen. “Wat is het lot van een vrijgezel in dit jaargetijde te benijden”, valt op 24 april 1875 te lezen in de Arnhemsche courant. Vrouwen doen het werk tijdens de grote voorjaarsschoonmaak, maar de auteur heeft vooral te doen met zijn gehuwde geslachtsgenoten.
In geuren en kleuren beschrijft hij hoe het er in menig huis aan toegaat. De kamers waar de heren ’s winters zo gezellig hun sigaren kunnen roken, worden “kaal en hol”. Ook hun echtgenotes ondergaan een gedaanteverwisseling: “De gevierde gastvrouw van den winter, in een non-descript toilet en met verwarde haren – zij die altoos door een ringetje te halen was! – kibbelt met de meiden of jakkert de schoonmaakster af.” Geen wonder, meent de schrijver, dat de heren “bedrukt” hun heil zoeken in de sociëteit.
Lees ook:
Weg met de kachel
In de weken voor Pasen stond het huis vroeger op zijn kop. Meubels werden naar buiten gebracht en opnieuw in de boenwas gezet. Gordijnen werden gewassen, matten geklopt, ramen gesopt. Iedere hoek van het huis werd onder handen genomen, van zolder tot kelder. Menig huisvrouw maakte van de lege woning gebruik door opnieuw te behangen of te schilderen. De meeste vrouwen waren zeker een week bezig met deze grote kuis. Voordat Pasen aanbrak, moest ze echt klaar zijn.
Die grondige schrobbeurt was geen overbodige luxe. De kachels, veelal gestookt op kolen of turf, waren een bron van stof en ander vuil. De aslade die dagelijks geleegd moest worden, liet ook zijn sporen na in huis. Bij elke leegbeurt viel er wel wat op de grond. Daar was vrijwel niet tegenop te boenen. Zodra het voorjaar aanbrak, werd de kachel dan ook afgekoppeld en naar buiten gebracht. Omdat het paasweekend soms erg vroeg in het jaar valt, was het lang niet altijd behaaglijk binnen, zo zonder kachel. Zo schreef het Algemeen Handelsblad in 1882: “Het is guur buiten, maar guurder en vochtiger binnen, in het koude, natte, van kachels beroofde huis.”
Niet alleen woningen, maar ook openbare gebouwen moesten eraan geloven. Zo meldde De courant in 1910 dat de paasvakantie van verschillende leerlingen in Haarlem niet doorging, maar dat ze in plaats daarvan pas in mei een week vrij kregen. Traditiegetrouw vond in de paasvakantie de voorjaarsschoonmaak van de lokalen plaats, maar omdat het nog zo koud was in die periode, wilde het schoolbestuur de kachels nog niet verwijderen.
Typische vrouwenklus
De grote voorjaarsschoonmaak was een vrouwenklus bij uitstek. Kinderen en mannen werden het huis uitgezet, zodat de vrouw des huizes haar gang kon gaan. Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, deed in 1926 een oproep aan de heren “(…) om zich eens rekenschap te geven van de tallooze groote en vooral ook kleine beslommeringen, die moeder de vrouw in de komende weken aan haar hoofd heeft en die haar misschien wel eens wat kribbig zullen maken. Alles weten is alles vergeven, heeren lezers!”
Dagblad Het Huisgezin gaf de huisvrouwen in 1924 een hele reeks met tips om de schoonmaakweken zo goed mogelijk door te komen. Het eerste advies? “Zie er onder het schoonmaken zoo aantrekkelijk mogelijk uit.” De huisvrouwen werd aangeraden om een prachtig huishoudschort te dragen en “een gezellige bonte doek” voor in het haar. Dat was een stuk beter dan zo’n “ouderwetsch bonte schort” en een “onoogelijke” zakdoek.
Ook in het Algemeen Dagblad (1952) kregen huisvrouwen een uitgebreid werkplan en enthousiaste aanmoediging. “Het is onze huisgenoten geraden ons niet voor de voeten te lopen, want de voorjaarsschoonmaak is begonnen! Hoera!” Volgens het werkplan was het belangrijk om van boven naar beneden te werken, zodat pas geschrobde gangen niet opnieuw bevuild zouden worden. Ook werd geadviseerd om dagen met veel boenen vooral af te wisselen met lichtere opruimdagen. “Het is wel moeilijk om de schoonmaakbacil in uw bloed niet de volle heerschappij te geven, maar u zult zien dat het best gaat, als u enkele minder ingrijpende bezigheden verricht tussen de dagen van werkelijke grote schoonmaak door.”
Einde van de schoonmaak
De noodzaak van de grote schoonmaak nam vanaf de jaren vijftig sterk af. De Telegraaf publiceerde in 1975 veelzeggende cijfers: zette in 1950 nog 85 procent van de huisvrouwen hun huis op stelten, in 1975 was dat nog 57 procent. Sinsdien is dit percentage nog verder gedaald. Een van de redenen? De kolenkachel maakte plaats voor radiatoren en centrale verarming, waardoor het huis veel minder vuil werd. En de komst van elektrische huishoudelijke apparaten, zoals de stofzuiger, maakte het gemakkelijker om de boel het hele jaar door op orde te houden.
Ook de rol van de vrouw veranderde. “Volgens mij zijn huisvrouwen tegenwoordig meer gericht op de maatschappij. Ze hebben geen tijd meer om drie tot vier weken te besteden aan zo’n grote schoonmaak”, vertelde een voorlichtingsmedewerker van het Instituut voor Huishoudtechnisch Advies aan De Telegraaf. Tegenwoordig worden de huishoudelijke taken een stuk gelijkwaardiger verdeeld onder beide partners. Het voorjaar waarin de heren sigaren roken in de sociëteit en vrouwen met zakdoeken in het haar matten kloppen, ligt inmiddels echt achter ons.
Groepsdruk
Dat vrouwen massaal aan de slag gingen in de weken voor Pasen, had ook met een zekere mate van groepsdruk te maken. De Telegraaf interviewde in 1975 Minnie Vroom van de Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen: “Kijk, als mevrouw Jansen in de Klaproosstraat in het voorjaar aan haar grote schoonmaak begon, voelden de andere dames in die straat zich ook verplicht hun onderkomen een grote beurt te geven. Je werd er al gauw op aangekeken als je het niet deed.”